ملایر
ملایـِر شهری تاریخی در بخش مرکزی شهرستان ملایر در استان همدان واقع در غرب ایران است. این شهر پس از همدان، دومین شهر بزرگ این استان به حساب می‌آید.

زبانشناسان نام ملایر را به معنی «آشیانه عقاب» دانسته‌اند. جمعی از زبان شناسان ملایر را این گونه نیز توصیف کرده اند: مل+آیر مل به معنی سرزمین آیر به معنی آریایی سرزمین آریایی ها و نیز به این صورت:ملاير در زمان قديم به نام "مال آگر"به معناي خانه آتش ناميده ميشد. به جهت وجود آتشكده معروف دوره مادهاكه اكنون در تپه قديمي "نوشيجان"واقع است.

ملایر ناحیه‌ای کوهستانی با آب و هوای سرد ومعتدل است که از دره و کوه پایه‌های زاگرس تشکیل شده است.منطقه ملایر همراه با بروجرد ناحیه بین رشته کوه لرستان و الوند را تشکیل می‌‌دهد و در بین شهرهای نهاوند، بروجرد، اراک، تويسركان و همدان قرار گرفته است.

ملایر ناحیه‌ای کوهستانی با آب و هوای سرد و معتدل است که از دره و کوه پایه‌های زاگرس تشکیل شده‌است. منطقه ملایر همراه با بروجرد ناحیه بین رشته کوه لرستان و الوند را تشکیل می‌دهد و در بین شهرهای نهاوند، بروجرد، اراک، تویسرکان و همدان قرار گرفته‌است.
آب و هوای ملایر در گذشته‌های دور بسیار متفاوت از وضعیت کنونی آن بوده‌است، به طوری که اشاراتی که در کتاب‌های حتی چند قرن اخیر آورده شده بیانگر وجود جنگل‌های انبوه و زمین‌های حاصلخیز مناسب برای دامداری و کشاورزی بوده‌است. حمدالله مستوفی مورخ مشهور قرن هشتم ه.ق. هنگام گذر از ملایر نوشته:

ملایر را جنگلی انبوه فراگرفته بود که وقتی از ملایر به نهاوند رفتم به علت انبوهی جنگل آفتابی مشاهده نمی‌شد. ملایر انبار پسته ایران است.

بنا بر آثار به جای مانده در همدان کنونی و گفته‌های بزرگ ترین تاریخ نگار ایران باستان هرودوت یونانی پایتخت کشور ماد هگمتانه یا اکباتان (همدان کنونی) بوده‌است. بر این اساس ملایر و نواحی نزدیک به این شهر از اهمیت خاصی برخوردار بوده‌اند. در این دوران ملایر به علت اهمیت ترابری و جغرافیایی، موقعیتی ویژه داشت. با ورود ماد‌ها به این منطقه و تشکیل حکومت توسط آن‌ها در ملایر نیز قلعه‌ها و مرکزهای جمعیتی به وجود می‌آید که قلعه‌ها حافظ امنیت و حکومت بودند و مرکزهای جمعیتی روستاهایی کوچک بودند که با توجه به حاصل خیزی ملایر و آب و هوای مناسب آن به دامداری، کشاورزی و صنایع ابتدایی مشغول بودند همانند روستای انوج، می آباد، داویجان، گوراب، شهر خرابه دهنو و جلگه شورکات آورزمان.

دژها و قلعه هاي ملاير كه اكنون دژ گوراب و قلعه نوشي جان از|آنها باقي مانده اهميت بسياري در حكومت هاي پيش از سلام داشته اند.پيرنيا(مشيرالدوله)در كتاب ايران باستان چنين می‌‌نويسد:

شاهان اشكاني در همدان به سر می‌‌بردند و در مواقع خطر براي حفاظت پادشاهي همدان را ترك كرده و به ملاير و دژهاي مستحكم آن روي می‌‌آورده اند.

ملایر پیش از ساسانیان جزو حوزه اکباتان و در دوره ساسانیان یکی از نواحی نهاوند بوده‌است. از حوادث مهمی که در عهد ساسانیان در ملایر اتفاق می‌افتد یکی شکست خسرو پرویز از بهرام چوبینه در ناحیه شهر کنونی ملایر و دیگری مخفی شدن یزدگرد سوم هنگام حمله اعراب در قلعه‌ای بر کوهی در چند کیلومتری شهر کنونی ملایر که هنوز به کوه یزدگرد مشهور است، می‌باشد.

بهرام چوبین سردار نام آور خسرو پرویز پس از بدست آوردن پیروزی‌های بسیار در خاک روم بر شاه خود شورش می‌کند و در جنگی که در ناحیه شهر کنونی ملایر اتفاق می‌افتد خسرو پرویز شکست می‌خورد و به روم فرار می‌کند.

بهرام چوبینه بنا بر رسم آن دوران برای گرامی داشت این پیروزی بزرگ قلعه چوبینه را در این محل احداث می‌کند. شکارگاه بهرام چوبینه نیز در همین ناحیه بوده‌است. بعدها در دوره قاجار شهر دولت آباد را در همین قلعه بنا کردند. این قلعه تا حدود چهل سال پیش هنوز باقی بود.در ده كيلومتري جاده ملاير-بروجرد كوهي ست بنام يزدگرد كه آثار قلعه اي مخروبه بر آن هنوز باقي است.در تاريخ آمده است كه يزدگرد سوم آخرين شاه ساساني هنگامي كه از اعراب در مداين شكست خورد براي تجديد قوا و جمع آوري لشكر به حوالي نهاوند گريخت.از آنجا كه ملاير در آن زمان يكي از نواحي نهاوند بوده اين نام گذاري بي حكمت نبوده و اين مكان آخرين پناهگاه يزدگرد سوم بوده است.

 صنایع دستی ملایر

صنعت قالی بافی در ملایر از پیشینه‌ای دور برخوردار است . اکثر قالی‌ها در قطعات زرع و نیم زرع و دو زرعی و قالیچه هستند و به ندرت فرش بزرگ بافته می‌شود. در شهرستان ملایر و روستاهای اطراف تعداد زیادی به کار قالی بافی اشتغال دارند. نقش‌هایی که در قالی‌های ملایر و روستاهای اطراف آن بافته می‌شود در حال حاضر بسیار کمیابند.

انواع نقشه‌های بافته شده در ملایر عبارت‌اند از نقش پیچ جوزان، پنج ستاره، گلدانی دره جوزان، مانیزان، نقش انگوری، نقش حاج خانومی، نقش بوته، نقش لچک ترنج، نقش زیرخاکی، بوته ماهی، و چهار چنگ قدیم.

یکی دیگر از صنایع دستی رایج در استان همدان گیوه‌بافی است که تعدادی از روستاها به تولید آن می‌پردازند. گیوه نوعی کفش نرم، مقاوم، سبک، خنک و ارزان است که رویه آن از نخ پنبه‌ای تابیده شده و زیر آن از چرم و یا آجیده انتخاب می‌شود.

بافت زیر آجیده در علی آباد دمق از توابع ملایر رایج است. رویهٔ این کفش عمدتأ در روستاهای دهنو، نهروند، نهاوند و روستای آرتیمان تویسرکان بافته می‌شود .

 جاذبه‌های باستانی

 خانه قدیمی منصوری

این خانه در بلوار سیف الدوله ملایر واقع شده‌است که متعلق به مرحوم عبدالصمد منصوری است ودارای ساختمانی در حدود ۲۸۵۰ متر است . زیر بنای ساختمان ۴۷۰ متر وحیاط آن ۲۳۸۰ متر است. این بنا در دو طبقه ساخته شده که طبقه زیرین تمامأ با طاقهای ضربی و خشتی ساخته شده‌است.

 آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان

این تپه در ۲۵ کیلومتری جاده ملایر-همدان بر روی صخره طبیعی مشرف برجلگه شورکات قرارگرفته ودارای دیدگاه وسیع وچشم اندازی زیباست که بدون شک درهزاره اول ق .م بعلت سرسبزی وطراوات خاصی که این جلگه داشته موردتوجه اقوام ماد قرارگرفته‌است چیزی که براهمیت این تپه می‌افزایدمعماری آن است ، چراکه معماری خاص دوره ماد و قبل از هخامنشیان را برای ما روشن می‌سازد . با توجه به شواهد وعناصر معماری کاوش شده ازاین تپه ماد‌ها ازآن به‌عنوان قلعه نظامی استفاده می‌کردند.

طبق بررسیهای انجام شده توسط دیویداستروباخ باستان شناس انگلیسی درنتیجه این حفاریها ، سه طبقه ۱ و۲ ۳ برای این تپه شناسایی شدطبقه اول رابه مادها ازنیمه دوم قرن هشتم تانیمه اوائل قرن ششم قبل ازمیلاد و طبقه دوم رابه هخامنشیان وطبقه سوم رابه ساسانیان نسبت می‌دهندبقایای آثاری که ازاین تپه بدست آمده دربرگیرنده معماری مادهاست که شامل :

بنای قدیمی جبهه غربی تپه که نخستین آتشگاه است ، بقایای یک آتشدان درجبهه جنوبی نشانگرمراسم نیایش آتش می‌باشداتاق معبدبصورت شمالی-جنوبی ساخته شده‌است ودربدنه مخروطی شمالی آن سه طاقچه بطور نامحصوص دیده می‌شوددرحاشیه جنوبی معبدبقایای یک سکوی برجسته وجود داردکه احتمالاً شالوده پایه ستونهای معبد بوده‌است آخرین تاریخ استفاده ازاین بنای تاریخی هم‌زمان با دگرگونی معماری دراین تپه وایجادتالارستون دار درشرق می‌باشد.

تالارستون دار (آپادانا) : این تالار بر روی سکوی خشتی قرارگرفته‌است تالارهای ستون دارفوق یعنی آپادانا ، نودین تپه وتپه نوشیجان با تالارهای اوراتویی که در آلتین تپه آسیای صغیربدست آمده قابل مقایسه هستندواحتمالاً تاثیرپذیری ازهنرمعماری ((اوراتو)) ساخته شده‌است.

معبداصلی : شکل معبدبصورت نیم چلیپا بوده وباهمان عناصر معماری دژ ساخته شده‌است در زاویه شمالی سرسرا پایه آتشدانی وجود داردکه ازسه بخش کاملاً مشخص ساخته شده‌است بایدخاطرنشان کرداین نوع آتشگاه ازنظر پلان دراکثرآتشگاه‌های دوره ساسانیان بچشم می‌خورد.

اتاق‌ها و انبارها : این بخش دومین اثر مهم تپه نوشیجان راتشکیل می‌دهد که در شرقی ترین قسمت تپه قرارگرفته ودارای حصار ، بارو،اتاقهای مسکونی وانبارمی‌باشد.

تونل : دربخش شمالی تالارستون دار و درامتدادشرق وغرب حفره‌ای سردابی شکل کنده شده که درعمق ۳ متری به صخره منتهی می‌شود با توجه به شکل تونل بنظرمی رسدکه کارمعماری پایان نیافته وازاین جهت می‌توان استنباط کردکه احداث آن درآخرین دوره سکونت دراین تپه صورت پذیرفته وازطرفی احتمالاً ایجادآن تپه جنبه امنیتی داشته‌است .

 بازار قدیمی ملایر

قدمت هسته اولیه بازار ملایربه زمان شیخ الملوک (فرزندفتحعلی شاه قاجار) می‌رسدکه شامل دو راسته شمالی جنوبی وشرقی غربی می‌باشدسبک معماری آن اصیل وسنتی است وسخت تحت تاثیرالگوهای بازار دوره صفویه وزندیه (بازاروکیل) قرارگرفته‌است بازارملایربه شیوه خطی وارگانیک ساخته شده ودارای در ورودی است .بازاراصلی دردوره شیخ الملوک بناشده وافرادی چون مهرعلیخان وابوالقاسم خان نوردی ومی‌رفتاح آن راگسترش داده‌اند.

درقسمت انتهایی وشمال شرقی بازارخان کاروانسرای خان می‌باشد . در دوره قاجاریه حوضی در وسط مهمانسرا بوده و در قسمت شمال غربی این سرا برف انداز واقع شده‌است که اختصاص به ریختن برفهای بام داشته‌است .

 کاروانسرای می‌رفتاح

به کاروانسرای حلاجها معروف است که درغرب راسته اصلی بازارملایرتوسط دالانی با طاق ضربی به آن متصل شده وسایرکاروانسراها باآجرخشت وملاط گل ساخته شده‌است .

 کاوانسرای شیخ الملوکی

بنیانگذارآن شیخ الملوک بوده این کاروانسرا درشمال غربی راسته اصلی بازارتوسط شیخ الملوک ساخته شده که قدیمترین کاروانسرای بازارملایربوده ودرحال تخریب می‌باشد.

 باغ سیف الدوله

باغ سیف الدوله یا بوستان سیفیه یکی از قدیمی‌ترین بوستانهای طبیعی غرب کشور بوستان سیفیه ملایر است که در سال ۱۳۰۴ توسط سیف الدوله (نوه فتحعلی شاه) در زمان حکومتش بر ولایت ملایر و تویسرکان احداث شده‌است. این بوستان در شمال شرقی ملایر و در دامنه کوه گرمه قرار گرفته و در مساحتی در حدود ۱۰ هکتار بنا شده‌است. این بوستان دارای درختان چنار کهنسال برای ایجاد سایه، حوضچه‌ها و آبنما و جنگل مصنوعی بر روی تپه‌ها است.

بوستان سیفیه دارای دو استخر و مسجدی است که توسط سیف الدوله احداث شده‌است و ساختمانی که ظاهرأ محل سکونت بانی آن بوده‌است. این پارک به شکلهای صلیبی وبیضی ساخته شده‌است و آب مورد نیاز آن از طریق احداث قناتی در ۸ کیلومتری زرک توسط مقنیان یزدی از کوههای اطراف به محوطه پارک انتقال یافت.

 برج سامن

برج سامن در ۴۰ کیلومتری جنوب شهرستان ملایر در روستای بید کرپه وسطی قرار دارد. این برج خشتی و گلی در محله چال خانقلی شهر واقع شده‌است و قدمت ان به حدود ۷۰۰ سال قبل می‌رسد. این برج دارای حدود ۱۶ متر ارتفاع و ۴ طبقه‌است.

طبقه اول مستقیمأ بر روی صخره بنا شده و مصا لح آن قلوه سنگ است. طبقه دوم دارای ارتفاع ۳ متر و طبقه چهارم نیز با انواع طاقچه، شومینه، تیرکش، و سقف نظام یافته‌است و در جنگ جهانی اول در حمله روسها طبقه بالایی آن به توپ بسته شد.

 زیستگاه حیات وحش لشگردر

این منطقه حفاظت شده در شرق و جنوب شرقی ملایر از زیستگاهای مهم بز کوهی، کل، قوچ، و میش به شمار می‌رود. مساحت منطقه در حدود ۱۶ هکتار است که در میان دو رشته کوه بلند و از تپه ماهورهایی موسوم به کوه سرده و آهنگران تشکیل شده ودارای چشمه‌های دائمی و فصلی متعددی است.

  منبع : اطلس ایران شناسی

  عکس : آرشیو