|
سواحل مدیترانه
در سمت مشرق و
جنوب یعنی سواحل
آسیایی و
آفریقایی آن دریا
، یکی از
کانونهای پیدایش
و انتشار تمدن
بوده است . تمدن
لودیه ، فنیقیه ،
مصر و بعدها
یونان و روم در
کنار مدیترانه
پیدا شدند و
گسترش یافتند .
در این میان مصر
حالتی دوگانه
دارد . مصر از
سویی با دریای
مدیترانه پیوند
دارد و از سویی
دیگر سهم عمده در
پیدایش تمدن آن
به واسطه رود نیل
است ، آنچنانکه
مصر را هدیه نیل
خوانده اند . در
اواخر عمر تمدن
مصر باستان نقش
دریا در تمدن آن
پیش از پیش شد .
مجاورت با دریا
موجب انتشار این
تمدنها و انتقال
دستاوردهای
صاحبان آن به
سرزمین های دیگر
شد . تجارت
دریایی و مهاجرت
اقوام مختلف به
جزایر و سواحل
مدیترانه همه
عواملی بوده اند
که امکان گسترش
تمدن را در آن
نواحی فراهم
ساخته اند .
تجارت ، مردمان و
تمدنهای گوناگون
با یکدیگر پیوند
می داد و موجب
گردید در هزاره
دوم و اول قبل از
میلاد تمدنهای
سواحل مدیترانه
اهمیت خاصی در
تاریخ کسب کند .
رود
نیل
مهمترین رودی که
به دریای
مدیترانه می ریزد
، نیل است . نیل
یکی از بزرگترین
رودخانه های جهان
می باشد . سرچشمه
های آن در مناطق
پر باران آفریقا
قرار دارد و پس
از طی مسیری
طولانی که قسمت
مهمی از آن از
بیابانهای شمال
شرقی آفریقا می
گذرد ، به
مدیترانه وارد می
گردد . از آنجا
که بیابانهای
شمال شرقی آفریقا
یعنی کشور کنونی
مصر بسیار کم
باران می باشد ،
آب رود نیل برای
آنجا دارای اهمیت
حیاتی بسیاری است
.
خاک
مصر
نیل نیز مانند
دجله و فرات
دارای طغیان های
سالیانه است .
چشمان ، حیران
ساکنان سواحل نیل
شاهد آن بود که
هر سال بدون آنکه
بارانی ببارد یا
فصل باران باشد ،
آب رود آنچنان
افزایش می یابد
که اراضی وسیعی
را در خود فرو می
برد . در حقیقت
باران های سیل
آسای بهار و
تابستان نواحی
استوایی و ذوب
شدن برفهای کوهای
شرقی آفریقا موجب
طغیان سریع رود
نیل می گشت و
ساکنان سواحل نیل
در مصر فقط شاهد
طغیان های
سالیانه آن بودند
.
طغیان رود نیل و
گسترده شدن آب بر
اراضی ساحلی ،
چند ماه طول می
کشید و پس از آن
رود کم کم به حال
اولیه خود بازگشت
می نمود . در این
مدت جریان آب
رسوب سیاه رنگی
را در سواحل نیل
بر جای می گذاشت
. این خاک سیاه
رنگ بسیار
حاصلخیز بود اما
کشاورزی در این
خاک حاصلخیز
شرایطی داشت که
به آسانی ممکن
نمی گشت . این
شرایط عبارت
بودند از :
1. لازم بود
ساکنان سواحل نیل
به طور کامل و
دقیق از زمان
طغیان رود مطلع
باشند . طغیان
رود می نوانست
هستی کشاورزان را
نابود کند و عدم
آمادگی برای کاشت
موجب از دست رفتن
فرصت می گردید .
2. طغیان سالیانه
رود و ته نشین
شدن رسوبات موجب
می شد حدود
مالکیت زمینها از
بین برود و
بدنبال ان مشکلات
فراوانی برای
کشاورزان پدید
آید . حل مشکل
مستلزم توانایی
در محاسبه و
مساحی زمینها و
ثبت موقعیت و
وسعت آنها بود .
تعیین زمان طغیان
رود و مساحی زمین
ها ، فقط توسط
کسانی صورت می
گرفت که از علوم
و فنون مربوط
بدان چون ستاره
شناسی و ریاضیات
مطلع بودند . این
عده بعدها طبقه
کاهنان مصری را
تشکیل دادند .
زیستگاهای
اولیه مصریان
آب فراوان نیل و
سواحل پر برکت آن
خیلی زود قبایل
صحراگرد
بیابانهای اطراف
را به سوی خود
جذب کرد . قبایلی
که در سواحل نیل
ساکن شدند ،
پیوند های قبیله
ای خود را به طور
کامل و تا مدتها
حفظ کردند زیرا
دفاع از اراضی
متصرفی در برار
قبایل دیگر ،
امری بسیار ضروری
بود .
مصب رود نیل یعنی
آنجا که به دریای
مدیترانه وارد می
شود ، چند شاخه
می شود و دلتایی
بزرگ را بوجود می
آورد . در اینجا
جریان آب آرامتر
است و بیشه
زارهای فراوانی
نیز دارد . لذا
ماهیگیری و شکار
حیوانات نیز به
خوبی ممکن می
باشد ، در عین
حال طغیان سالانه
رود و ته نشین
شدن رسوبات از
دیگر نقاط
رودخانه نیز
بیشتر است . به
همین جهت دلتای
نیل زودتر و
بیشتر از دیگر
نقاط شاهد تشکیل
روستاها بود . به
دلیل شرایط خاص
جغرافیاایی دفاع
از اراضی این
قسمت نیز آسانتر
بوده است . به
همین جهت کار و
زندگی در آنجا
نظم و ثبات
بیشتری داشت .
اما در نواحی
دیگر کمبود زمین
و ورود اقوام
مهاجر جدید ،
موجب جدالهای
دائمی می گردید .
این امر باعث دو
تحول مهم در
زندگی ساکنان
سواحل نیل گردید
:
تحول اول آنکه
برای گسترش اراضی
زراعی اقدام به
حفر نهرهایی
نمودند . این
نهرها در زمان
طغیان ، آب رود
را به اراضی دور
از ساحل منتقل می
نمود . در نتیجه
روسای روستاها
مجبور شدند وقت
بسیاری را صرف
احداث و نگهداری
نهرها نمایند ،
زیرا طغیان
سالیانه رود موجب
انباشته شدن
نهرها از رسوبات
می گردید و
مشارکت چندین
روستا در احداث و
نگهداری نهرها
لازم بود .
تحول دوم آنکه
موجب تقسیم کار و
ظایف گردید .
زیرا پرداختن
روسای روستاها به
امور نهرها و
زمین ها تمامی
وقت آنها را می
گرفت و لذا وظایف
مربوط به کاهنان
و دفاع از اراضی
را به دیگران
واگذار نمودند .
در نتیجه کاهنان
نیز وقت خود را
کاملا صرف امور
معابد ، مراسم
مذهبی و امثال آن
کردند و سر
کردگان نظامی هم
بتدریج بر قدرت و
موقعیت خود
افزودند . این
سرکردگان نظامی
طولی نکشید که
قدرت بسیار
یافتند و با
عنوان فرعون
اراضی وسیعی را
به زیر فرمان خود
در آوردند . در
این راه کاهنان
از آنان حمایت می
نمودند و
روستائیان نیز
برای حفظ زمین
خود چاره ای جز
همراهی نداشتند .
تاریخ
سیاسی مصر باستان
در حدود 5000 سال
پیش تمامی سرزمین
مصر زیر فرمان دو
حکومت در آمد .
یکی در مصر علیا
یعنی در جنوب و
دیگری مصر سفلی
یعنی در شمال .
پایتخت مصر علیا
شهر تبس و نشان
حکومت آن ناجی
سفید رنگ بود .
پایتخت مصر سفلی
شهر ممفیس بود و
حکومت آن تاج
قرمز رنگ داشتند
.
پس از آنکه فرعون
ها مدت ها در
شمال و جنوب مصر
جدا از هم حکومت
کردند در حدود
3000 ق . م
فرعونی به نام
منس ، حکومت شمال
و جنوب را متحد
ساخته و حکومتی
واحد تشکیل داد .
او تاجی سفید و
قرمز بر سر می
گذاشت و بعد از
او فراعنه به
نشان اتحاد مصر
این کار را ادامه
دادند . تاریخ
سیاسی مصر باستان
را پس از اتحاد
به سه دوره تقسیم
می کنند . این سه
دوره حدود 2500
سال به طول
انجامیده اند و
به ترتیب زیر
هستند :
دوره
پادشاهی قدیم
پادشاهی قدیم مصر
از سال 2700 تا
2200 ق . م به
طول انجامید است
. در این دوره
فرعون ها قدرت
بسیار داشتند .
آنان بارها به
سمت جنوب لشکرکشی
کردند و علاوه بر
غنایم فراوان
تعداد زیادی از
سیاه پوستان نیز
به اسارت گرفته
شدند . این
اسیران برای
بیگاری در کارهای
ساختمانی به مصر
انتقال می یافتند
. از جمله
ساختمانهایی که
در دوره پادشاهی
قدیم ساخته شد ،
اهرام هستند .
اهرام که
ساختمانهای سنگی
بسیار بزرگی
هستند قبر فرعون
ها می باشند .
پادشاهی قدیم مصر
به دلیل اختلافات
و کشمکشهای داخلی
به پایان رسید .
دوره
پادشاهی میانه
آشفتگی اوضاع مصر
تا 150 سال بعد
از سقوط پادشاهی
قدیم ادامه یافت
. تا آنکه در
حدود سال 2060 ق
. م بار دیگر
فرعون ها قدرت
یافتند و حکومت
مرکزی را دوباره
برقرار ساختند .
بدین ترتیب دوره
پادشاهی میانه
آغاز شد که تا
سال 1785 ق . م
ادامه یافت .
در اواخر پادشاهی
میانه قومی به
نام هیکسوس از
طریق آسیا به مصر
هجوم آورد .
آشفتگی داخلی و
ناتوانی مصریان
موجب سقوط کشور
شد و به دنبال آن
دوره پادشاهی
میانه نیز به
پایان رسید .
دوره
پادشاهی جدید
تسلط هیکسوسها بر
مصر ، حدود دو
قرن به طول
انجامید . در این
مدت فاتحان مصر
با یکدیگر همنشین
نشدند و سرانجام
قیامی عمومی در
حدود سال 1576 ق
. م به سلطه
هیکسوسها پایان
داد . این قیام
از جانب نظامیان
صورت گرفت و منجر
به استقلال مجدد
مصر گشت . به
دنبال آن دوره ای
در تاریخ مصر
باستان آغاز شد
که دوره پادشاهی
نوین نام دارد و
تا سال 1086 ق .
م به طول انجامید
.
از قرن 11 ق . م
در حالیکه مصر رو
به ضعف می رفت
تهاجمات اقوام
دریانورد نیز به
مصر آغاز شد و در
نتیجه عصر
پادشاهی نوین به
پایان رسید . پس
از دوره پادشاهی
نوین ، مصر
باستان تا پانصد
سال دیگر به حیات
خود اد امه داد .
اما زمانی سیاه
پوستان و زمانی
آشوریان آنرا
مورد حمله قرار
دادند و بر آن
حکومت کردند .
جدایی عمیق دولت
و ملت مصر نیز
موجب شد تا فرعون
ها از سربازان و
کارمندان مزدور
که بیشتر یونانی
بودند استفاده
نمایند . از آنجا
که تجارت مصر
بخصوص در دریای
مدیترانه بدست
اقوام دیگری
افتاده بود ،
انحطاط تجارت
موجب ضعف اقتصاد
داخلی نیز گردید
. در چنین شرایطی
که مصر بسیار
ضعیف شده بود در
سال 525 ق .م
ایرانیان
توانستند مصر را
تصرف نمایند ،
این زمان پایبان
تاریخ مصر باستان
بود .
فرهنگ
مصر باستان
مذهب مصریان
باستان ریشه در
تصوراتی داشت که
درباره رود نیل
داشتند . آنان در
مورد رود نیل ،
رویش گیاهان و
خورشید ، افسانه
ای داشتند و بر
این خیال بودند
که نیل ربه
النوعی به نام
ایزیس دارد که با
همسرش اوزیرس در
زیر زمین زندگی
می کنند . فرزند
آنها به نام
هوروس نیز رب
النوع خورشید است
. فرعونها هم
فرزند هوروس
معرفی می شدند .
کشاورزان مصری که
زندگیشان با نیل
ارتباط داشتند به
این افسانه خود
را لایق حکومت
نشان می دادند .
به خصوص کاهنان
برای مسلط ساختن
فرعونها این
افسانه را ساخته
بودند . آنها
همچنین با تاکید
بر اینکه ایزیس و
اوزیریس در زیر
زمین هستند ، می
گفتند : که
مردگان نیز
احتیاج به غذا و
وسایل زندگی
دارند . به همین
جهت برای فرعونها
قبرهای بزرگ و
مجلل می ساختند و
در آنها وسایل
قیمتی بسیار می
گذاشتند . اما
چون دزدان به این
مقبره ها دستبرد
می زدند ، آنها
را به شکل هرمهای
سنگی بزرگ درست
می کردند تا از
دستبرد دزدان
محفوظ بمانند .
در کنار اهرام ،
معابد بزرگی نیز
ساخته بودند که
با مجسمه فرعونها
و حیوانات عجیب و
غریب آنها را
تزئین می کردند .
این معابد که از
سنگ ساخته شده
اند بسیار شگفت
انگیز هستند و
بسیاری از
اعتقادات مصریان
را می توان در
آنها مشاهده کرد
.
خط
خط مصریان باستان
خط هیروگلیف بود
. این خط بسیار
مشکل بود و فقط
کاهنان می
توانستند از آن
استفاده کنند .
خط هیروگلیف برای
نوشتن بر روی
دیواره قبرها و
جادوگری به کار
می رفت . در
نتیجه دبیران
برای آنکه
بتوانند میزان
مالیات جمع آوری
شده را ثبت
نمایند از خط
ساده تری استفاده
می کردند .
فنیقیه
و دولت شهرهای آن
سرزمینی که
امروزه لبنان
نامیده می شود و
در سواحل شرقی
مدیترانه قرار
دارد ، در هزاره
دوم قبل از میلاد
محل زندگی قومی
بود که ما آنها
را فنیقی می
شناسیم . فنیقی
ها مردمی سامی
نژاد بودند .
آنان در ابتدا
قومی صحراگرد
بودند که به
سواحل لبنان
مهاجرت کرده و در
آنجا ساکن شدند .
فنیقی ها بدون
آنکه اقدامی برای
تشکیل کشور و
دولت واحدی
بنمایند ، کوشش
خود را صرف تجارت
و دریانوردی
کردند . موقعیت
جغرافیایی لبنان
نیز بسیار مساعد
بود . زیرا در
کشور سوریه ،
همسایه لبنان ،
قومی به نام
آرامی زندگی می
کرد که به تجارت
با بین النهرین
اشتغال داشت .
آرامی ها ی ساکن
سوریه از طریق
راههای کاروان رو
با بین النهرین و
دیگر نقاط تجارت
می کردند . تجارت
پررونق آرامی ها
، همراه با
پیشرفت خط در بین
آنان بود به طوری
که خط آرامی به
دلیل آسان بودن
روز به روز بیشتر
مورد استفاده
قرار می گرفت .
تجارت آرامی ها
نیز در این امر
تاثر فراوانی
داشت . فنیقی ها
که در سواحل شرقی
مدیترانه مستقر
بودند واسطه
تجارت آرامی ها
با سواحل و جزایر
مدیترانه شدند .
در حقیقت قسمت
دریایی آرامی ها
بر عهده آنان بود
. برای این مقصود
جنگل های لبنان و
سواحل مناسب آن
کمک بزرگی برای
فنیقی ها بود از
چوب های جنگلی
برای ساختن کشتی
و از سواحل مناسب
برای پهلو گرفتن
کشتی ها استفاده
می شد .
فنیقی ها برای
نخستین بار موفق
به اختراع خط
الفبایی شدند .
الفبا که
اختراعات فنیقی
ها می باشد
خواندن و نوشتن
را بسیار آسان
ساخت .
در آن زمان سواحل
و جزایر مدیترانه
عرصه جولان
فلسطینی ها ،
یونانی ها و
مصریان بود .
فنیقی ها که بیش
از همه با سرزمین
ثروتمند مصر داد
و ستد می کردند
برای مدتی
توانستند بر
دیگران پیشی
گیرند . آنان
برای توسعه تجارت
خود پایگاهایی در
سراسر سواحل و
جزایر دریای
مدیترانه به وجود
آوردند و برای
کسب سود و منفعت
حتی به اقیانوس
اطلس نیز وارد
شدند . از
مهمترین پایگاهای
فنیقی ها در
مدیترانه کارتاژ
بود در کشور
کنونی تونس قرار
داشت و متعلق به
شهر تیر بود .
از سال 1000 تا
700 ق . م . دولت
شهرهای فنیقی
روزگار پر رونقی
را گذراندند و
دارای ثروت بسیار
شدند . این در
حالب بود که در
بین النهرین دولت
قدرتمند آشور و
کلده تشکیل شده
بودند . ثروت
فراوان شهرهای
فنیقی طمع این
دولت ها را بر می
انگیخت . در
نتیجه در حالی که
دولت شهرهای
فنیقی اتحادی
نداشتند حملات
آشوریان و کلدانی
ها بارها
شهرهایشان را
دستخوش تخریب و
تاراج ساخت .
سرانجام ضربه
نهایی را
جنگجویان اشوری
بر فنیقی ها وارد
ساختند و به حیات
سیاسی آنان خاتمه
دادند . تنها ،
شهر کارتاژ برای
قرنها در سرزمین
تونس به حیات خود
ادامه دادو فرهنگ
فنیقی را حفظ کرد
.
لودیه
در اوایل هزاره
اول قبل از میلاد
، در مغرب آسیای
صغیر دولتی به
وجود آمد که
لودیه نام داشت .
دولت لودیه به
وسیله گروهی از
اقوام هند و
اروپایی تشکیل
گردید .
در قرن هفتم قبل
از میلاد آلیات
پادشاه معروف
لودیه دولت خود
را وسیع ،
نیرومند و
ثروتمند ساخت .
قلمرو لودیه از
یک سو در سواحل
اسای صغیر قرار
داشت و از سوی
دیگر در همسایگی
بین النهرین (
بابل ) و
ایران
(
مادها
) قرار گرفته بود
.
منبع :
تاب تاریخ
عکس ها : آرشیو
|
