تاریخ بیهقی

تاریخ بیهقی : در میانه دوره ای که ترکان در عرصه کشمکشهای سیاسی و نژادی کامیاب شده بودند و به همدستی خلفای بغداد ، حکومتهای محلی ایرانی تبار را کنار زدند ، کتابی به زبان فارسی تالیف شد که هر چند پس از عبور از مرحله مسائل قومی و ملی ، دست کم بدان گونه که برای فردوسی مطرح بود ، جانبدار ترکان و مروج حاکمیت آنان به شمار می رفت ، بهتر از هر کتاب و ماخذی هم ناراستیها و کم و کاستهای سیاست و اندیشه آنان را بر ملا می ساخت . این کتاب ، تاریخ بیهقی اثر ارجمند ابولفضل بیهقی دبیر رسایل سلاطین غزنه بود .

بیهقی در سال 385 ه . ق . در روستای حارث آباد بیهق ( سبزوار کنونی ) زاده شد و پس از کسب دانش و معرفت در نیشاپور ، به دیوان رسایل سلطان محمود راه یافت . دیوان رسایل در آن روزگار تشکیلاتی بود مرکب از تعدادی دبیر و کارگزار که مکاتبات و امور دفتری تشکیلات حکومتی را بر عهده داشت . در آن روزها بونصر مشکان ، که از دبیران چیره دست و صاحب رای و آزاده بوده ، ریاست دیوان رسایل محمودی را بر عهده داشت و بیهقی در خدمت او نکته ها آموخت و به او ارادتی مخلصانه پیدا کرد و همچنان در خدمت سلطان غزنه می بود ، تا این که در عصر سلطان عبدالرشید ، چندی به مقام صاحب دیوانی ( ریاست امور دیوان و دفتری ) رسید ، اما پس از چندی به علت بدگویی حاسدان از مقام خود برکنار شد و به زندان افتاد . این تجربه تلخ برای بیهقی ، که خود ناظر اختلافهای شدید و خونین مقامات دربار سلطان مسعود بود بسیار گران آمد ، از این رو پس از رهایی از زندان باقی عمر را در انزوا به سر برد ، تا اینکه در سال 470 ه . ق . بدرود حیات گفت .

بیهقی در ایامی که در دستگاه غزنویان به خدمت دیوانی اشتغال داشت و خود او ناظر بسیاری از وقایع بود ، بر آن شد که تاریخ غزنویان را بنویسد . او این کار را کرد و با دقت و تفصیل تمام جزئیات حوادث روزگار حکومت آل سبکتکین را از تشکیل دولت غزنوی تا اوایل روزگار سلطان ابراهیم بن مسعود ، در سی مجلد به رشته تحریر در آورد . متاسفانه کتاب بیهقی به طور کامل به دست نرسیده و روزگاران گذشته بخشهای عمده ای از آن از میان رفته است .

آنچه از تاریخ بیهقی باقی مانده ، مربوط می شود به روزگار حکومت سلطان مسعود غزنوی که به غلبه آل سلجوق پایان می پذیرد و به همین سبب به تاریخ مسعودی نیز مشهور شده است . بیهقی که در سراسر حکومت مسعود ، در جزئیات امور وارد بوده ، در جنگها و سفرها شرکت داشته و به اقتضای شغل خود از همه امور پنهانی و زدوبندهایی که میان قدرتمندان در جریان بوده ، سر در آورده است ، وقایعی را هم که خود او مستقیما در آن مشارک و نظارت نداشته ، از افراد مطمئن نقل کرده و در نتیجه ، توانسته است از کتاب خویش گنجینه ای از حوادث و اطلاعات جزئی تاریخی و دقیق بسازد ، تا آنجا که از این حیث ، کتاب او در میان همه آثار تاریخی فارسی و حتی عربی ، ممتاز و مشخص از کار در آمده است .

ابوالفضل بیهقی تنها مورخی امین و بلند پایه نیست ، بلکه نویسنده ای توانا و چیره دست نیز هست . این امتیاز هم در بین آثار زبان فارسی و تاریخ بیهقی منحصر می ماند . قدرت نویسندگی بیهقی و توانایی او در قلمرو امکانات زبان فارسی از یک طرف و امانت داری و دقت در جزئیات و پیوند حوادث مرتبط با یکدیگر ، سبب شده است که کتاب او به صورت داستانی بسار گیرا و دلچسب در آید و هر کس آن را می خواند مایل نیست که به پایان نبرده ، کتاب را از دست فرو بگذارید .

در تاریخ بیهقی وظیفه شناسی و زبان آوری و ایمان به کار دست به دست هم داده و اثری پدید آورده است که بلاغت طبیعی زبان فارسی را در خود منعکس کرده است . سادگی طبیعی و استفاده از امکانات زبان عامه و تلفیق آن با اطلاعات و آگاهیهای تجربه شده نویسنده ، به نثر کتاب درخشندگی و امتیازی خاص بخشیده و آن را از هر حیث مشخص و ممتاز کرده است . در تاریخ بیهقی حکایات و تمثیلهای عبرت آموز و شواهد شعری مفید و تاریخی به عربی و فارسی کم نیست و از این حیث باید کتاب او را گنجینه ای گرانبها و کم نظیر دانست که علاوه بر فواید تاریخی و ادبی و اخلاقی ، در برگیرنده آداب و رسوم و سنتهای اجتماعی آن روزگار نیز هست .

سراسر تاریخ بیهقی و لا به لای حوادث آن پر است از اندرز و عبرت و سخنان خردمندانه که خواننده را هر دم به خود متوجه می سازد و او را بر آن می دارد تا آنچه خوانده است ، دقت کند و خرد خویش را برای دریافت نتایج اخلاقی آن به کار اندازد .

  منبع : تاریخ ادبیات ایران