|
علویان طبرستان
سرزمین
دیلم
کرانه های جنوبی
دریای خزر به
دلیل داشتن کوهای
سر به فلک کشیده
و نیز فراوانی
آب
و جنگلهای وسیع ،
از سایر نقاط
ایران ممتاز است
.
در گذشته برای هر
ناحیه ای از این
منطقه بزرگ ،
نامی ویژه وجود
داشت ، شرقی ترین
قسمت ،
گرگان بود
و پس از آن
طبرستان ، آن گاه
رویان ،
گیلان و
دیلم .
دیلم قسمت
کوهستانی گیلان
تا
قزوین بود ،
بعد ها نام
طبرستان به
مازندران تغییر
یافت .
مسلمانان پس از
گشودن شهرهای
مختلف ایران در
نواحی مرکزی و
شرقی ، متوجه
شمال شدند ، اما
مقاومت شدید
مردمان این ناحیه
به همراه دشواری
راه ها و فراوانی
جنگلهای انبوه ،
کار فتح طبرستان
و دیلمستان را
دشوار کرد .
ابتدا گرگان مورد
هجوم قرار گرفت و
تنها پس از گذشت
یک قرن مسلمانان
توانستند به
طبرستان نفوذ
کنند . کار
مسلمان شدن اهالی
دیلم حتی از این
نیز دیرتر صورت
گرفت و تنها در
قرن سوم به
آهستگی با مسلمان
شدن مردم ، این
قسمت نیز به
سرزمینهای اسلامی
پیوست .
قبل از آن
طاهریان حاکمانی
به آمل بفرستند ،
دولتهای محلی که
ریشه در ایران
ساسانی داشتند
قراردادهایی با
مسلمانان می
بستند که عموما
مورد بی اعتنایی
قرار می گرفت و
تنها با
لشکرکشیهای مجدد
قرارداد نوینی
جایگزین یا اجرا
می شد . بعضی از
این دولتهای محلی
تا قرنها حکومت
خود را در برخی
از نواحی شمال
نگاه داشتند .
در آغاز قرن سوم
مازیار که از
فرمانروایان
طبرستان بود
اظهار اسلام کرد
. او به دلیل
شورش خود علیه
خلافت عباسی به
سال 224 ه . به
اسارات آنان در
آمد و به
بغداد
برده شد . در آن
جا وی را به قتل
رساندند . بعد از
وی طاهریان بر
طبرستان حکم می
راندند .
علویان طبرستان
علویان ، فرزندان
و نوادگان امام
علی بن ابیطالب (
ع ) را گویند .
آنان همراه با
عموزادگان خود که
بعدها خلفای
عباسی نام گرفتند
، با بنی امیه
مبارزه می کردند
با سقوط بنی امیه
، عباسیان خلافت
را تصاحب کردند و
نسبت به علویان
ظلم فراوان در
پیش گرفتند .
علویان با
قیامهای مختلفی
بر ضد عباسیان در
مصر ، یمن ، حجاز
،
عراق و ایران
کوشیدند آنان را
سرنگون کنند ،
اما تنها موفق
شدند در برخی از
نواحی دولتهایی
را به وجود آورند
. حکومت علویان
در طبرستان یکی
از این دولتها
بود .
داعیان
علوی
در سال 250 هجری
مردم طبرستان از
دست حاکمان طاهری
به خاطر ستمی که
در حق آنان روا
می داشتند به خشم
آمدند . آنان
برای چاره جویی ،
از علویان ری کمک
خواستند ، زیرا
از قبل نسبت به
آنها علاقه مند
بودند . عاقبت
حسن بن زید علوی
( داعی کبیر ) را
یافتند . او به
طبرستان آمد پس
از چندی تلاش ،
به سال 254 ه .
بر طبرستان چیره
گشت . حکومت وی
مورد تهدید خلافت
بغداد ، طاهریان
و نیز صفاری ها
بود . این رقیبان
گرچه با حمله بر
طبرستان غلبه می
کردند ، اما
توانایی نگهداری
آن را نداشتند و
مجددا حسن بن زید
داعی علوی بر
منطقه تسلط می
یافت . وی تا سال
270 ه که زنده
بود حکومت را در
دست داشت .
حسن بن زید
توانست تعداد
زیادی از مردم آن
دیار را که هنوز
زردشتی مانده
بودند مسلمان
کرده و در قلمرو
خویش احکام شرع
اسلام را پیاده
کند . وی شیعه
زیدی بود . زیدیه
فرقه ای از
شیعیان بودند که
پس از امام سجاد
( ع ) ، امامت
فرزند وی زیدبن
علی ( ع ) را
پذیرفتند و
گمانشان آن بود
که هر علوی که
شمشیر به دست
بگیرد و قیام کند
امام خواهد شد .
کسانی که دست این
داعی علوی اسلام
آوردند شیعه زیدی
شدند . بدین سان
تشیع زیدی در
طبرستان راه یافت
.
جانشین حسن بن
زید ، برادرش
محمد بن زید بود
. وی عنوان داعی
یافت و تا سال
287 که طی نبردی
با
سامانیان در
گرگان کشته شد ،
حکومت علویان را
در طبرستان رهبری
می کرد .
با کشته شدن وی
برای مدتی
سامانیان طبرستان
را گرفتند ، اما
علوی دیگری که
ناصر کبیر شهرت
داشت در دیلم در
کار تبلیغ و
ارشاد مردم به
دین اسلام بود .
وی به مدت چهارده
سال بدین کار
ادامه داد و
توانست اسلام را
تا قلب سرزمین
دیلم گسترش دهد .
ناصر کبیر توانست
به سال 301 ه
مجددا حکومت
علویان را بر
طبرستان مستحکم
کند . وی تا سال
304 ه بر این
دیار حکومت کرد .
ناصر کبیر مردی
دیندار ، عادل و
نیکوسیرت بود .
تمامی مورخان او
را به خاطر صفات
نیکش ستوده اند .
وی کتابهایی نیز
در علوم اسلامی
نوشته است .
جانشین وی حسن بن
قاسم بود که داعی
صغیر لقب داشت .
وی درگیر شورش
داخلی علویان بود
، اما با وجود
همه مشکلات
توانست تا سال
316 ه که کشته شد
، حکومت علویان
را نگاه دارد .
پس از وی تا
ابتدای حکومت آل
زیار ، تعدادی از
علویان ظاهرا
ریاستی داشتند ،
اما به طور رسمی
حکومت علویان از
میان رفت . با
این وجود ، سادات
علوی قشری با
نفوذ در گیلان و
طبرستان باقی
ماندند ، چنانکه
گاه از طرف
فرمانروایان این
خطه ، حکومت برخی
از نواحی به آنها
سپرده می شد .
علویان
و سامانیان
طبرستان از آغاز
مشکلات بی شماری
را بر سر راه
خلافت اموی و
عباسی ایجاد کرده
بود . اینک نیز
که اسلام را
پذیرفته بود سر
سازش با خلافت
عباسی را نداشت ،
زیرا علویان ،
رقیبان سرسخت
عباسیان ، حکومتی
مورد رضایت مردم
در این دیار به
وجود آورده بودند
. ابتدا سپاهی به
فرماندهی موسی بن
بغا و مفلح ترک
از طرف بغداد
روانه طبرستان شد
. آنها طبرستان
را اشغال کردند ،
اما با شنیدن خبر
مرگ خلیفه بزرودی
بازگشتند .
چندی بعد یعقوب
به بهانه تعقیب
فراریان قلمرو
خود راهی طبرستان
شد . وی می خواست
با سرنگون کردن
علویان رضایت
خلیفه بغداد را
جلب کند . سپاه
وی وارد طبرستان
شد ، اما به دلیل
ناسازگاری آب و
هوا عقب نشست .
سرانجام عباسیان
، طبرستان را به
دولت سامانی
واگذاشتند . در
جنگی که سپاه
سامانی با محمد
بن زید علوی صورت
داد داعی علوی
کشته شد و
طبرستان در
اختیار دولت
سامانی قرار گرفت
.
با قیام ناصر
کبیر ، سامانیان
از طبرستان بیرون
رانده شدند ،
احمد بن اسماعیل
سامانی به سال
301 ه از بخارا
راهی طبرستان
گردید ، اما در
نزدیکی این شهر
توسط غلامانش
کشته شد و
طبرستان همچنان
در دست علویان
باقی نماند .
سرداران
دیلمی
حکومت علویان در
طبرستان متکی بر
مردم دیلمی و
طبرستانی بود .
از این رو کسانی
که از دیلمیان در
سایه این دولت
قدرت یافتند و به
امیری سپاه
علویان رسیدند .
یکی از این
امیران ، ماکان
بن کاکی نام داشت
که فرماندهی سپاه
داعی صغیر بر
عهده وی بود . با
کمک ماکان ، داعی
توانست سپاه
سامانی را در سال
310 ه . شکست دهد
.
هنگامی که داعی و
ماکان به فتح ری
و قم رفتند ،
اسفارین شیرویه
سردار دیلمی ،
طبرستان را گرفت
. مرداویج بن
زیار که از یاران
وی بود داعی صغیر
و اسفار را کشت و
توانست قلمرو وی
را که طبرستان ،
ری ، قزوین ،
زنجان
و
قم
بود ، تحت
فرمانروایی خود
در آورد .
بدین ترتیب با از
میان رفتن علویان
و حذف سامانیان
از طبرستان آل
زیار قدرت را به
دست گرفتند .
منبع :
تاریخ ادبیات
ایران
عکس : آرشیو
|
